De vijf expeditieleden: (staand van links naar rechts) Kapitein Lawrence Oates, kapitein Robert Falcon Scott, onderofficier Edgar Evans, (zittend van links naar rechts) luitenant Henry Bowers and Edward Wilson. © AFP

Deze week is het honderd jaar geleden dat vijf Britse mannen op de Zuidpool arriveerden in de veronderstelling dat ze de eersten ter wereld waren. Tot hun grote verdriet kwamen expeditieleider Robert Falcon Scott en zijn team erachter dat ze door vijf Noren onder leiding van Roald Amundsen waren geklopt.

Die hadden de Zuidpool 34 dagen eerder bereikt, op 14 december 1911. Scotts terugtocht eindigde in de dood van het vijftal – de expeditie duurde van 1910 tot 1913. Foto’s die Scott maakte van de weg naar de Zuidpool zijn 70 jaar ‘zoek’ geweest. Het naar Scott vernoemde poolinstituut van de University of Cambridge heeft met sponsorgeld de 109 glasnegatieven van een particulier gekocht. Het instituut laat de beelden restaureren en digitaliseren, zodat iedereen ze op internet kan bekijken.

Een selectie van de beelden, onderdeel van een tentoonstelling van de universiteit van Cambridge, is hier te zien.

bron: volkskrant

Het is nooit zo warm geweest bij een Amerikaanse meetstation op de Zuidpool als op afgelopen eerste kerstdag.

Dat meldde de weerdienst Weather Underground donderdag. Het werd maar liefst -12,3 graden Celsius bij het Zuidpoolstation Amundsen-Scott, dat op bijna 3000 meter hoogte ligt en waar het nu hoogzomer is. Het oude warmterecord lag op -13,6 graden en stamde uit 1978. Ook andere stations meldden records.

December
Toch verloopt december niet uitzonderlijk warm. De maand noteert een gemiddelde temperatuur van rond de -26,5 graden. Op de Zuidpool is ook de laagste temperatuur ooit gemeten: -89,2 op 21 juni 1982. Weather Undergrond heeft banden met de Amerikaanse Nationale Weerdienst en de Universiteit van Michigan.

Bron: BBC

Paleoklimatologen van de drie onderzoeksinstellingen concluderen dat zowel het zeewater op de Noordpool als de wateren rond de Zuidpool in die tijd erg warm zijn geweest. De zeewatertemperatuur rond Antarctica lag tussen 30 en 35 graden Celsius. Ze stellen hun resultaten vandaag voor in het tijdschrift Nature.

De onderzoekers baseren hun resultaten op de analyse van boorkernen uit een gebied ten oosten van Tasmanië. Dat gebied lag 65 tot 35 miljoen jaar geleden tegen Antarctica aan. Veel onderzoek naar de opwarming van de aarde is gericht op polaire gebieden, omdat vooral die gebieden gevoelig zijn voor klimaatverandering.

Eerder hadden dezelfde onderzoekers al laten zien dat rond vijftig miljoen jaar geleden in het noordpoolgebied tropische algen voorkwamen, bij zeewatertemperaturen van rond de 24ºC. De zeewatertemperatuur rond Antarctica in die tijd was tot nu toe echter een groot vraagteken: zij kreeg pas met het huidige onderzoek een antwoord.

Na de warmste fase (ongeveer 50 miljoen jaar geleden) koelde de aarde langzaam af naar een ‘ijskast’. De temperatuur bereikte rond 33 miljoen jaar geleden een dieptepunt met de vorming van een grote Antarctische ijskap. In die periode kreeg het temperatuurverloop tussen evenaar en polen steeds meer zijn huidige karakter, zeggen de onderzoekers.

Maar aan het oppervlak van de Zuidelijke Oceaan bleef het water nog lange tijd behaaglijk warm, melden de onderzoekers in Nature. Pas rond 36 miljoen jaar geleden was zijn temperatuur gezakt tot 21 graden Celsius. De oppervlaktewatertemperatuur in de tropengordel bleef al die tijd ongeveer gelijk.

De precieze rol die een afnemende concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer speelde bij het afkoelen van de aardpolen, is niet helemaal helder. In theorie zou die immers ook de tropen moeten hebben doen afkoelen.

Er moeten bij de bepaling van het toenmalige klimaat dus meer zaken een rol hebben gespeeld dan alleen een dalende concentratie broeikasgassen in de atmosfeer. Wat precies, is niet bekend.

Bron: standaard

Vroegste geschiedenis
Sinds het uiteenvallen van Gondwana is Antarctica langzaam naar het zuiden geschoven. Sinds het Plioceen is het met ijs bedekt.

Toen het bewijs dat de aarde rond is was geleverd ging men ervanuit dat in het zuiden een enorm continent moest liggen om het zuiden beneden te houden. Men noemde dit het Onbekende Zuidland, of Terra Australis. Naarmate er meer van de wereld bekend werd kromp dit continent steeds verder in op wereldkaarten – in het begin ging men er nog van uit dat Vuurland en Nieuw-Guinea er deel van uitmaakten.

Het definitieve bewijs dat zulk een continent niet bestond, werd geleverd door James Cook, die tussen 1772 en 1775 drie keer ten zuiden van de poolcirkel voer. Het continent Antarctica kreeg hij echter nooit in zicht.

Er zijn ook controversiële theorieën ontstaan over oude beschavingen die mogelijk op Antarctica zouden hebben kunnen leven in de periode dat een groot deel vrij van ijs was, mede aan de hand van kaarten zoals de Piri Reis-kaart, zoals uitvoerig besproken wordt in het boek Maps of the Ancient Sea Kings van Charles Hapgood. Bepaalde kaarten worden hier dus als bewijs opgegeven dat Antarctica al heel lang bekend is, het is natuurlijk de vraag of het continent op die kaarten gebaseerd is op de mythe van een Terra Australis of op het echte Antarctica.

19e eeuw
Wie als eerste het vasteland van Antarctica heeft gezien is niet duidelijk. In januari 1820 hebben drie verschillende expedities binnen zeer korte tijd Antarctica bereikt: de Rus Fabian von Bellingshausen, de Brit Edward Bransfield en de Amerikaan Nathaniel Palmer.

De Engelsman James Clark Ross ging vervolgens op zoek naar de (geografische) geomagnetische zuidpool. Deze bereikte hij niet, maar hij stuitte wel op het Ross-ijsplateau, dat naar hem is genoemd, evenals het eiland Ross. Ook de Fransman Jules Dumont d’Urville en de Belg Adrien de Gerlache slaagden hier niet in, hoewel ze wel een groot deel van de kustlijn in kaart wisten te brengen. Het poolschip van de Gerlache, de Belgica, raakte ingevroren zodat zijn expeditie werd gedwongen te overwinteren in Antarctica.

Race naar de pool
In 1903 werd door Argentinië op de Zuidelijke Orkneyeilanden de Orcadasbasis gevestigd, de eerste permanent bewoonde nederzetting.

In het jaar 1902 deden Robert Falcon Scott en Ernest Shackleton een poging de geografische zuidpool te bereiken, waarbij ze tot 82°17′ ZB kwamen. In 1907 probeerde Shackleton het opnieuw. Het slaagde wederom niet – hij kwam tot 88°23′ ZB – maar zijn expeditie bereikte wel de geomagnetische zuidpool en bovendien bereikte hij als eerste het Antarctisch Plateau.

Vier jaar later vertrokken expedities van Scott en de Noor Roald Amundsen ongeveer tegelijkertijd met als doel de pool te bereiken. Amundsen was de Brit te snel af en op 14 december 1911 stond er voor het eerst een mens op de pool. Scott bereikte de pool ongeveer een maand later, waar hij tot zijn teleurstelling ontdekte dat Amundsen hem voor was geweest. Scott en zijn metgezellen overleefden de tocht terug niet.

In 1914 probeerde Shackleton het continent over te steken, maar deze poging mislukte. In 1929 slaagde Richard Evelyn Byrd daar wel in met een vliegtuig.

Moderne geschiedenis
Tijdens het Internationaal Geofysisch jaar (1957-1958) werden tal van expedities naar de zuidpool uitgezonden. In hetzelfde jaar werd begonnen met de bouw van de basis Amundsen-Scott, precies op de zuidpool. Amundsen-Scott is sindsdien permanent bewoond en is daarmee uiteraard de zuidelijkste bewoonde plaats op aarde.

Een jaar later werd het Antarctisch Verdrag getekend, waarin de grootmachten afspraken af te zien van militarisering of economische ontwikkeling van Antarctica. In dit verdrag werd tevens afgesproken dat Antarctica neutraal grondgebied zou zijn en het niet voor landen geclaimd mag worden, maar een aantal landen houden zich daar niet aan. Vooral Argentinië, Chili en het Verenigd Koninkrijk hebben af en toe onenigheid, omdat ze overlappende sectoren opeisen. Deze landen gebruiken verschillende tactieken om hun claims te rechtvaardigen. Zo werd in 1978 in de Argentijnse sector voor het eerst een kind, Emilio Marcos de Palma, geboren.

In 1979 stortte een Nieuw-Zeelands vliegtuig neer op Mount Erebus, waarbij alle 257 inzittenden om het leven kwamen.

Klimaat
Antarctica is het koudste continent op aarde. Het binnenland heeft een lange en koude winter waarbij het gemiddeld -40 tot -60°C is. In de korte zomer wordt het daar gemiddeld niet warmer dan – 20°C. Aan de kust en op het Antarctisch Schiereiland is het minder koud. In de winter is het daar gemiddeld -10 tot -30°C, afhankelijk van de locatie, terwijl in de zomer de temperatuur gemiddeld iets onder tot rond het vriespunt ligt.

Antarctica is het droogste continent op aarde met een gemiddelde neerslag van ongeveer 170 mm per jaar. Dat is de hoeveelheid water nadat de gevallen sneeuw gesmolten is. Het binnenland is bijzonder droog met minder dan 100 mm neerslag per jaar. De kustzone daarentegen is natter, waarbij de westkust van het Antarctisch Schiereiland het natst is. Daar valt meer dan een meter neerslag per jaar, dus meer dan 3 meter sneeuw per jaar.

Ten slotte is de windrichting en windsterkte opvallend aan het klimaat van Antarctica. Bijna overal op Antarctica is de directionele constantheid van de wind bijzonder hoog, dit wil zeggen dat de wind altijd uit dezelfde richting waait (het oosten). In het binnenland is deze wind niet bijzonder sterk, maar langs de kust waait het hard. Het onderzoeksstation Dumond d’Urville heeft met 19,5 m/s (70,2 km/u) de hoogste jaargemiddelde windsnelheid op aarde.

Territoriale claims
Antarctica is niet politiek verdeeld, maar verschillende landen, vooral landen die dicht bij het continent liggen, hebben in de eerste helft van de 20e eeuw verschillende stukken opgeëist. Deze opeisingen hebben weinig praktische relevantie, maar worden nageleefd door cartografen zodat het continent op een staatkundige kaart op een enorme aangesneden “ijstaart” lijkt. De meeste van deze landen hebben observatie- of studieposten op Antarctica binnen het door hen opgeëiste gebied. Andere landen, al dan niet met bases op het continent, hebben geen gebied opgeëist, maar de Verenigde Staten en Rusland behouden zich het recht voor dit in de toekomst te doen.

Het Antarctisch Verdrag behoudt de status quo en “bevriest” alle soevereiniteitsclaims voor de looptijd van het verdrag. Artikel IV van het verdrag beschermt zowel de partijen met als die zonder territoriale aanspraken. Hun activiteiten in het kader van het verdrag kunnen niet worden beschouwd als een verzaking aan hun claims c.q. als een erkenning van de aanspraken van andere staten. Ook kunnen hun handelingen tijdens de duur van het verdrag niet kunnen worden gebruikt om hun positie te staven of om die van andere staten te betwisten. De partijen kunnen tijdens de duur van het verdrag geen nieuwe claims maken of hun bestaande aanspraken uitbreiden.

• Argentinië
  25° W tot 74° W
  Overlapt de Chileense en Britse gebieden
  Antártida Argentina opgeëist in 1943 als deel van de provincie Vuurland, Antarctica en Zuid-Atlantische eilanden.
• Australië
  160° O tot 142° O en 136° O tot 45° O
  Opgeëist in 1933 als het Australisch Antarctisch Territorium.
• Chili
  53° W tot 90° W
  Overlapt Argentijns en Brits gebied
  Vanaf 1940, zie het Chileens Antarctisch Territorium.
• Frankrijk
  142° O tot 136° O
  Adelieland opgeëist in 1924 als deel van de Franse Zuidelijke Gebieden.
• Nieuw-Zeeland
  150° W tot 160° O
  Ross Dependency opgeëist in 1923.
• Noorwegen
  45° O tot 20° O
  Opgeëist in 1938 als Koningin Maudland, inclusief Peter I-eiland.
• Verenigd Koninkrijk
  20° W tot 80° W;
  Overlapt Argentijns en Chileens gebied
  Opgeëist in 1908, zie het Brits Antarctisch Territorium.

Het gebied tussen 90° W en 150° W is nog niet opgeëist.

Vroegere claims

• Duitsland
  20° O tot 10° W
  Het overgenomen Noorse gebied
  Bestond tussen 1939 tot 1945 als Nieuw-Schwabenland.
• Zuid-Afrika
  Tussen 1963 en 1994.
• Brazilië
  28° W tot 53° W
  Overlapt Argentijns, Brits en Chileens gebied
  Informeel opgeëist in 1986.