De vijf expeditieleden: (staand van links naar rechts) Kapitein Lawrence Oates, kapitein Robert Falcon Scott, onderofficier Edgar Evans, (zittend van links naar rechts) luitenant Henry Bowers and Edward Wilson. © AFP

Deze week is het honderd jaar geleden dat vijf Britse mannen op de Zuidpool arriveerden in de veronderstelling dat ze de eersten ter wereld waren. Tot hun grote verdriet kwamen expeditieleider Robert Falcon Scott en zijn team erachter dat ze door vijf Noren onder leiding van Roald Amundsen waren geklopt.

Die hadden de Zuidpool 34 dagen eerder bereikt, op 14 december 1911. Scotts terugtocht eindigde in de dood van het vijftal – de expeditie duurde van 1910 tot 1913. Foto’s die Scott maakte van de weg naar de Zuidpool zijn 70 jaar ‘zoek’ geweest. Het naar Scott vernoemde poolinstituut van de University of Cambridge heeft met sponsorgeld de 109 glasnegatieven van een particulier gekocht. Het instituut laat de beelden restaureren en digitaliseren, zodat iedereen ze op internet kan bekijken.

Een selectie van de beelden, onderdeel van een tentoonstelling van de universiteit van Cambridge, is hier te zien.

bron: volkskrant

Vroegste geschiedenis
Sinds het uiteenvallen van Gondwana is Antarctica langzaam naar het zuiden geschoven. Sinds het Plioceen is het met ijs bedekt.

Toen het bewijs dat de aarde rond is was geleverd ging men ervanuit dat in het zuiden een enorm continent moest liggen om het zuiden beneden te houden. Men noemde dit het Onbekende Zuidland, of Terra Australis. Naarmate er meer van de wereld bekend werd kromp dit continent steeds verder in op wereldkaarten – in het begin ging men er nog van uit dat Vuurland en Nieuw-Guinea er deel van uitmaakten.

Het definitieve bewijs dat zulk een continent niet bestond, werd geleverd door James Cook, die tussen 1772 en 1775 drie keer ten zuiden van de poolcirkel voer. Het continent Antarctica kreeg hij echter nooit in zicht.

Er zijn ook controversiële theorieën ontstaan over oude beschavingen die mogelijk op Antarctica zouden hebben kunnen leven in de periode dat een groot deel vrij van ijs was, mede aan de hand van kaarten zoals de Piri Reis-kaart, zoals uitvoerig besproken wordt in het boek Maps of the Ancient Sea Kings van Charles Hapgood. Bepaalde kaarten worden hier dus als bewijs opgegeven dat Antarctica al heel lang bekend is, het is natuurlijk de vraag of het continent op die kaarten gebaseerd is op de mythe van een Terra Australis of op het echte Antarctica.

19e eeuw
Wie als eerste het vasteland van Antarctica heeft gezien is niet duidelijk. In januari 1820 hebben drie verschillende expedities binnen zeer korte tijd Antarctica bereikt: de Rus Fabian von Bellingshausen, de Brit Edward Bransfield en de Amerikaan Nathaniel Palmer.

De Engelsman James Clark Ross ging vervolgens op zoek naar de (geografische) geomagnetische zuidpool. Deze bereikte hij niet, maar hij stuitte wel op het Ross-ijsplateau, dat naar hem is genoemd, evenals het eiland Ross. Ook de Fransman Jules Dumont d’Urville en de Belg Adrien de Gerlache slaagden hier niet in, hoewel ze wel een groot deel van de kustlijn in kaart wisten te brengen. Het poolschip van de Gerlache, de Belgica, raakte ingevroren zodat zijn expeditie werd gedwongen te overwinteren in Antarctica.

Race naar de pool
In 1903 werd door Argentinië op de Zuidelijke Orkneyeilanden de Orcadasbasis gevestigd, de eerste permanent bewoonde nederzetting.

In het jaar 1902 deden Robert Falcon Scott en Ernest Shackleton een poging de geografische zuidpool te bereiken, waarbij ze tot 82°17′ ZB kwamen. In 1907 probeerde Shackleton het opnieuw. Het slaagde wederom niet – hij kwam tot 88°23′ ZB – maar zijn expeditie bereikte wel de geomagnetische zuidpool en bovendien bereikte hij als eerste het Antarctisch Plateau.

Vier jaar later vertrokken expedities van Scott en de Noor Roald Amundsen ongeveer tegelijkertijd met als doel de pool te bereiken. Amundsen was de Brit te snel af en op 14 december 1911 stond er voor het eerst een mens op de pool. Scott bereikte de pool ongeveer een maand later, waar hij tot zijn teleurstelling ontdekte dat Amundsen hem voor was geweest. Scott en zijn metgezellen overleefden de tocht terug niet.

In 1914 probeerde Shackleton het continent over te steken, maar deze poging mislukte. In 1929 slaagde Richard Evelyn Byrd daar wel in met een vliegtuig.

Moderne geschiedenis
Tijdens het Internationaal Geofysisch jaar (1957-1958) werden tal van expedities naar de zuidpool uitgezonden. In hetzelfde jaar werd begonnen met de bouw van de basis Amundsen-Scott, precies op de zuidpool. Amundsen-Scott is sindsdien permanent bewoond en is daarmee uiteraard de zuidelijkste bewoonde plaats op aarde.

Een jaar later werd het Antarctisch Verdrag getekend, waarin de grootmachten afspraken af te zien van militarisering of economische ontwikkeling van Antarctica. In dit verdrag werd tevens afgesproken dat Antarctica neutraal grondgebied zou zijn en het niet voor landen geclaimd mag worden, maar een aantal landen houden zich daar niet aan. Vooral Argentinië, Chili en het Verenigd Koninkrijk hebben af en toe onenigheid, omdat ze overlappende sectoren opeisen. Deze landen gebruiken verschillende tactieken om hun claims te rechtvaardigen. Zo werd in 1978 in de Argentijnse sector voor het eerst een kind, Emilio Marcos de Palma, geboren.

In 1979 stortte een Nieuw-Zeelands vliegtuig neer op Mount Erebus, waarbij alle 257 inzittenden om het leven kwamen.